خوشنویسی

خوشنویسی

خوشنویسی

هنر خوشنویسی هنری‌ست که در طول زمان به تکامل رسیده است. قبل از اسلام در ایران خطوطی که برای نوشتن استفاده می‌شد اوستایی، میخی و پهلوی بوده است. در ادامه این مطلب به طور مختصر نگاهی به تاریخچه خوشنویسی و شکل‌گیری خطوط مختلف و استادان برجسته این هنر خواهیم داشت. با ما همراه شوید.

با ظهور اسلام، نیاکان ما الفبا و خطوط اسلامى را پذیرا شدند. خط متداول آن زمان که نزدیک دو قرن قبل از اسلام شکل گرفته بود خط کوفى و نسخ قدیم بود که از دو خط قبطى و سریانى اخذ شده بود. در اوایل قرن چهارم، سال ۳۱۰ هجرى قمرى، ابن مقله بیضاوى شیرازى خطوطى را بوجود آورد که به خطوط اصول معروف شد که عبارتند از محقق، ریحان، ثلث، نسخ، رقاع و توقیع که وجه تمایز آنها اختلاف در شکل حروف و کلمات و نسبت سطح و دور در هر کدام است و براى این خطوط قواعدى وضع کرد و ۱۲ اصل نوشت: ترکیب، کرسى، نسبت، ضعف، قوت، سطح، دور، صعود مجازى، نزول مجازى، اصول، صفا و شأن.

آشنایی با انواع خطوط در خوشنویسی

آموزش خط تحریری و آموزش خوشنویسی با خودکار هدف اول و پایه ای در سایت خوش خطی می باشد، در کنار آموزش دقیق و گام به گام خوش خطی به علاقمندان و هنرآموزان سایت ارائه مطالبی در خصوص خوشنویسی و خط های ایرانی و عربی نیز کمک زیادی به بالابردن آگاهی،شناخت و زیبا شناسی خط می کند.

خطوط اسلامی معروف و متداول در عصر حاضر چهار نوع است:

  1. نستعلیق

  2. شکسته نستعلیق

  3. ثلث

  4. نسخ

خط نستعلیق چیست؟

خط نستعلیق مولودی از هنرهای ایرانی است و یکی از خط نوشته هایی است که با ظهور اسلام و در اوج شکوه این دین الهی در ایران پا گرفته و قدرتمند شده است.

نستعلیق از لحاظ بصری بسیار ارزشمند است؛ تعادل، توازن، انعطاف و خوانش راحت این خط نوشته آن را به یکی از محبوب ترین خط الرسم های ایرانی بدل کرده است. همچنین، الهاماتی که از طبیعت به حروف و نقش های نستعلیق وارد شده است، آن را جزئی جدایی ناپذیر از هنر و زندگی ایرانیان ساخته است. 

چرا ایرانیان به این خط اقبال نشان دادند؟

ایرانیان هنردوست و فرهیخته که از دیرباز علاقمند و مشتاق به یادگیری هنرهای مختلف بودند، این مجال را فراهم کردند تا نستعلیق به یکی از هنرهای بومی این کشور تبدیل شود. برای زنده ماندن این هنر جاودان کتب و اسناد زیادی به نستعلیق نوشته شد تا امروزه این خط نوشته به دومین خط ایرانی تبدیل شود. جالب است بدانید که حتی ظهور و گسترش صنعت چاپ نیز نتوانست جلوی رشد فزاینده نستعلیق را بگیرد.

بسیاری از هنرشناسان جهانی از جمله آرتور پوپ آمریکایی بر این باورند که نستعلیق نمونه ای کامل و بی نقص از یک خط نوشته است که حسی تأثیرگذار و بی نظیر در میان ایرانیان و حتی مردم سایر قسمت های دنیا دارد.

خط شکسته نستعلیق چیست؟ 

شکسته‌ نستعلیق از جدیدترین خطوط خوشنویسی اسلامی و زیباترین و سومین گونه از خوشنویسی ایرانی است که در اوایل سده یازدهم هجری قمری ابداع شد. چون بیشتر شکل‌های آن از شکستن و رها کردن خط نستعلیق گرفته شده بود به نام شکستهٔ نستعلیق شهرت یافت.این خط را می‌توان ایرانی‌ترین خط از میان خطوط مختلف خوشنویسی اسلامی دانست.

خط شکسته نستعلیق از طرفی حاوی جزئیاتی از خط تعلیق است که در تندنویسی به کار کاتب می‌آید. در واقع خط شکسته پلی است میان روانی و تندنویسی تعلیق و ظرافت و زیبایی نستعلیق.

خط شکسته در بدو پیدایش به طور کلی به دلیل سرعت در نوشتن پدیدار گشت و با رها شدن قوس‌ها و سایش دندانه‌ها و اتصالات حروف و کلمات در خط نستعلیق بوجود آمد.این رهایی و روان شدن تا جایی رسید که پیوستگی‌های بی شماری را به دنبال داشت که همین امر موجب دشوار شدن خواندن آن شد.

ترکیب بندی و طراحی صفحه در خط شکسته از اهمیت بسیاری برخوردار است، چرا که خط شکسته به دلیل پیچش‌های بسیار در کلمه وسط، کلیات ترکیب آن نیز از فرم خاصی تبعیت می‌کند. قدما در ترکیب بندی از اقلام ریز و غالباً از یک قلم استفاده می‌کردند ولی شکسته نویسان امروزی ترکیبی از اقلام مختلف از غبار تا جلی و شش دانگ را در یک صفحه ترکیب می‌کنند. در این شیوه هر قطعه‌ای فرم و فضا و ترکیبی خاص خود را پیدا می‌کند و شاید عمده‌ترین تحولی که در خط امروز و در صفحه آرایی خط شکسته پدید آمده، همین تنوع و تازگی است.

خط ثلث چیست؟

خط ثلث یکی از شیوه‌های بسیار مهم در خوشنویسی اسلامی و یکی از خطوط ششگانه است و ابداع آن را به ابوعلی بن مقله بیضاوی شیرازی (معروف به ابن مقله) که در قرن سوم هجری می‌زیست نسبت می‌دهند.

خط ثلث با ساختاری ایستا و موقر، بیشتر در تزئین کتاب‌ها و کتیبه‌ها به‌کار رفته‌است. تکامل تدریجی ثلث به عنوان خطی تزئینی توسط ابن مقله، ابن‌بواب و یاقوت مستعصمی شکل گرفت. ابن‌بواب زیبایی و ظرافت را با خط ثلث همراه کرد. خط ثلث در ایران برای نوشتن عنوان سوره‌های قرآن کریم، پشت جلد نویسی، سرلوحه‌ها، و بخصوص در کتیبه‌ها و کاشی‌کاری‌ها به‌کار رفته‌است و هنوز نیز رایج است.

خط نسخ چیست؟

خط نسخ، خطی است ابداع شده در اوایل قرن سوم هجری قمری به‌دست ابن مقله شیرازی که در ابتدا خطی هم‌پایهٔ خط کوفی بود. نسخ یعنی نسخه برداری یا رونوشت‌شده و کپی‌شده. خط نسخ در واقع اولین خطی بود که برای تکمیل کردن نواقص و اشکالات خط کوفی و اضافه کردن اعراب و حرکات و آواها اختراع شد تا برای الفبای فارسی مناسب گردد. این خط از دو خط قبطی و سریانی اخذ شده بود. هرچند برخی معتقدند که خط نسخ پیش از ابن‌مقله نیز وجود داشته‌است. زیرا در اواخر سدهٔ یکم هجری، خط جدیدی به دستور عبدالملک بن مروان ساخته شد تا نواقص خط کوفی برطرف گردد. ولی آنچه مسلم است آنکه ابن‌مقله این خط را بگونه‌ای تکامل بخشیده تا با الفبای فارسی تطبیق پیدا کند.

خط نسخ بطورکلی از اواخر سدهٔ دوم هجری شناخته شد؛ ولی تا اواخر سدهٔ سوم هجری چندان رایج و متداول نبود. این خط به تمام سرزمین‌های شرقی که تحت لوای اسلام بوده‌اند، گسترش یافت. امتیاز مهم خط نسخ در رعایت نسبت است، که یکی از قواعد مهم خوشنویسی می‌باشد که موجب زیبایی خط است.

از سده پنجم هجری تاکنون در کتابت قرآن اغلب از خط نسخ استفاده شده‌است.

یکی از نسخ نویسان مشهور ایرانی احمد نیریزی معروف به سلطانی است. او در حدود ۳۰۰ سال پیش می‌زیسته‌است. از شاهکارهای استاد احمد نیریزی یک قرآن نفیس به خط نسخ است که استاد در حاشیه آن اختلاف قرائت قراء سبعه را کتابت نموده‌است.